Black Mirror’ın her bölümü aynı soruyla biter: “Bu teknoloji gerçek olsa ne olurdu?” Dizinin ilk bölümlerinin üzerinden on yıldan fazla geçti ve bu sorunun cevabı bazı bölümler için artık bir tahmin değil, haber başlığı. Bu yazıda dizinin altı teknolojisini gerçek dünyadaki karşılıklarıyla yan yana koydum ve her birine bir not verdim: gerçek oldu, kısmen gerçek ya da henüz değil.
Spoiler uyarısı: Bölümlerin ana fikirlerinden bahsediyorum ama sonlarını anlatmıyorum.
1. Ölen birini yapay zekâyla geri getirmek (“Be Right Back”)
Dizide: Sevgilisini kaybeden bir kadın, onun sosyal medya paylaşımlarından ve mesajlarından öğrenen bir yazılımla konuşmaya başlıyor.
Gerçekte: Yazılımcı Eugenia Kuyda, yakın arkadaşı Roman bir trafik kazasında hayatını kaybettikten sonra, onunla yaptığı mesajlaşmaları bir yapay zekâ programına verdi ve onun konuşma tarzını taklit eden bir sohbet botu yaptı. Bu deneyim, bugün milyonlarca kullanıcısı olan sohbet arkadaşı uygulaması Replika’nın başlangıç noktası oldu. Büyük dil modelleriyle birlikte “kaybettiğin kişiyle konuş” iddiasındaki uygulamalar da çoğaldı.
Not: Gerçek oldu. Teknik olarak dizideki sohbet aşaması bugün mümkün. Ama bölümün asıl sorduğu soru, yani bunun yas sürecine iyi mi geleceği yoksa onu uzatacağı mı, hâlâ cevapsız.
2. Robot köpekler (“Metalhead”)
Dizide: İnsanları durmaksızın takip eden dört bacaklı robotlar.
Gerçekte: Dizinin yaratıcısı Charlie Brooker, bölümün Boston Dynamics’in robot köpeklerinden etkilendiğini söyledi. Aynı şirketin Spot adlı robotu bugün fabrikalarda, enerji tesislerinde ve tehlikeli alanlarda denetim için kullanılıyor. New York polisi 2020’de “Digidog” adını verdiği bir Spot kiraladı; ama robotun bir rehine olayında ve bir gözaltıda kullanılması büyük tepki çekti ve sözleşme Nisan 2021’de erken bitirildi.
Not: Kısmen gerçek. Robot köpekler var ve gerçek işlerde kullanılıyor. Dizideki gibi kendi başına avlanan, silahlı bir robot ise yok. New York örneği, toplumun bu çizgiyi ne kadar hassas bulduğunu gösteriyor.
3. Robot arılar (“Hated in the Nation”)
Dizide: Arı nüfusu çöktüğü için tozlaşmayı yapan küçük dronlar.
Gerçekte: Harvard’daki araştırmacılar yıllardır RoboBee adını verdikleri böcek boyutunda uçan robotlar üzerinde çalışıyor. 2018’de perakende devi Walmart’ın “insansız araçlarla tarım ürünlerini tozlaştırma” için patent başvurusu yaptığı ortaya çıktı.
Not: Henüz değil. Patent başvurusu ve laboratuvar prototipleri var ama tarlada çalışan robot arı sürüleri yok. Gerçek arıların yaptığı işi bu ölçekte taklit etmek hâlâ çok zor.
4. Her şeyi kaydeden gözler (“The Entire History of You”)
Dizide: Kulağın arkasına takılan bir çip, yaşadığın her anı kaydediyor; istediğin anı geri sarıp tekrar izleyebiliyorsun.
Gerçekte: Beyne takılan bir hafıza çipi yok. Ama kamera ve mikrofonlu akıllı gözlükler artık bir tüketici ürünü: gözlüğünle gördüğünü kaydedip paylaşabiliyorsun. Telefonundaki fotoğraf arşivi de yıllarını tarih ve yere göre geri sarmanı sağlıyor.
Not: Kısmen gerçek. Kayıt kısmı büyük ölçüde var; vücuda yerleştirilmiş ve her şeyi sürekli kaydeden kısım değil. Bölümün uyardığı şey, yani her tartışmada “kayda bakalım” demenin ilişkilere etkisi, artık çok daha tanıdık geliyor.
5. Puanlanan hayatlar (“Nosedive”)
Dizide: Herkes karşılaştığı herkese 1’den 5’e kadar puan veriyor. Puanın düşükse ev kiralayamıyor, uçağa binemiyorsun.
Gerçekte: Bu bölüm sık sık Çin’in sosyal kredi sistemiyle karşılaştırılıyor. Ama bu karşılaştırmanın abartılı olduğunu söyleyen pek çok analiz var: Gerçekteki sistem, dizideki gibi herkesin herkese puan verdiği tek bir uygulama değil; farklı kurumların ve şirketlerin kendi kayıtlarından oluşan, parçalı ve tartışmalı bir yapı. Öte yandan günlük hayatımızda puanlar her yerde: sürücüler yolcuya, ev sahipleri misafire, satıcılar alıcıya puan veriyor.
Not: Kısmen gerçek. Tek bir süper puan yok; ama birbirine puan verdiğimiz düzinelerce küçük sistem var. Bölümün asıl eleştirdiği şey, puan için rol yapmak, belki de en gerçek olan kısmı.
6. Bilinci dijital dünyaya taşımak (“San Junipero”)
Dizide: İnsanların bilinci, ölümden sonra da yaşayabilecekleri bir sanal dünyaya aktarılıyor.
Gerçekte: Sanal gerçeklik gözlükleri ve sanal dünyalar var. Ama bir insanın bilincini kopyalayıp bilgisayara aktarmak, bugünün bilimiyle mümkün değil; bilincin ne olduğunu bile tam olarak bilmiyoruz.
Not: Henüz değil. Ve belki de hiç olmayacak. Ama bölüm teknolojiden çok bir aşk hikâyesi olduğu için bu, onu daha az etkileyici yapmıyor.
Özet
| Bölüm | Teknoloji | Durum |
|---|---|---|
| Be Right Back | Ölen birini taklit eden sohbet botu | Gerçek oldu |
| Metalhead | Robot köpekler | Kısmen gerçek |
| The Entire History of You | Her şeyi kaydeden cihaz | Kısmen gerçek |
| Nosedive | Herkesin herkese puan verdiği dünya | Kısmen gerçek |
| Hated in the Nation | Tozlaşma yapan robot arılar | Henüz değil |
| San Junipero | Bilinci dijital dünyaya aktarmak | Henüz değil |
Asıl mesele teknoloji değil
Bu listeyi yaparken fark ettiğim şey şu oldu: Black Mirror’ın korkutucu tarafı hiçbir zaman teknolojinin kendisi değildi. Bir sohbet botu, bir robot ya da bir puanlama sistemi tek başına iyi ya da kötü değil. Dizinin asıl sorduğu şey, insanların bu araçlarla ne yaptığı. Teknolojiyi üreten taraftaysan bu soru daha da önemli hale geliyor: Bir ürünü yaparken sadece “yapabilir miyiz?” diye değil, “yapmalı mıyız?” diye de sormak gerekiyor.
Benim yorumum
Black Mirror’ı izlerken her bölümde hem şaşırıyorum hem de içimden “Ben de bu teknolojilerin bir parçası olayım” diyorum. Dizi ne kadar karanlık olursa olsun, ekranda gördüğüm her yeni fikir beni heyecanlandırıyor. Bu listeyi hazırlarken de bir kez daha seçtiğim meslekle gurur duydum: Bu teknolojileri izleyen değil, onları üreten tarafta olmak; üstelik yukarıdaki “yapmalı mıyız?” sorusunu da sorabilen biri olarak.
Bir yanıt yazın