Matematik dersinde “üçgenin iç açıları toplamı” derken bu kelimelerin ne kadar yeni olduğunu hiç düşündün mü? Cumhuriyet’in ilk yıllarında bir öğrenci aynı cümleyi “müsellesin zaviyeleri” diye kurardı. Bugün hepimizin ağzına yerleşmiş olan “açı”, “üçgen”, “artı”, “eksi” gibi kelimelerin bir kısmı, Atatürk’ün ölümünden kısa süre önce kendi eliyle yazdığı 44 sayfalık bir kitapla yerleşti.
Cumhuriyet’in 103. yılında bu küçük kitabı anlatmak istiyorum. Çünkü bilimi bir ülkenin kendi dilinde konuşulabilir kılmak, en az bir okul ya da bir fabrika açmak kadar büyük bir iş.
“En hakiki mürşit ilimdir”
Atatürk’ün en çok bilinen sözlerinden biri 1924 yılına ait. Tam hali şöyle başlıyor: “Dünyada her şey için, maddiyat için, maneviyat için, hayat için, muvaffakiyet için en hakiki mürşit ilimdir, fendir.”
Sözün devamı daha az bilinir ama bence asıl can alıcı kısım orada: Bilimin her an geliştiğini kavramak ve ilerlemelerini zamanında izlemek gerektiğini, binlerce yıl önceki kuralları bugün aynen uygulamaya kalkışmanın bilimin içinde olmak anlamına gelmediğini söylüyor. Yani bilim bir kere öğrenip rafa kaldıracağın bir şey değil; sürekli güncellenen bir yol gösterici.
Teknolojiyle uğraşan biri için bu cümle hiç eskimiyor. Gelişmeleri takip etmeyen birinin elindeki bilgi birkaç yılda eskiyor.
Geometri kitabının hikâyesi
Yıl 1936. Atatürk Dolmabahçe’de. Sonbaharda Türk Dil Kurumu’ndan Agop Dilaçar ve Süreyya Anderiman Beyoğlu’ndaki bir kitapçıya gönderilip Fransızca geometri kitapları alınıyor. Atatürk bunları inceliyor, ardından 1936-1937 kışında Geometri adındaki kitabı kendi eliyle yazıyor.
Kitabın bazı özellikleri:
- 44 sayfa, üç bölüm ve 73 çizimden oluşuyor.
- Kapakta yazar adı yok. Kitap, geometri öğretenlere ve bu alanda kitap yazacaklara kılavuz olsun diye Kültür Bakanlığı adına yayımlanıyor.
- Atatürk kendisine önerilen terimleri de düzeltiyor. Örneğin “arta” ve “ekse” diye önerilen kelimeleri “artı” ve “eksi” olarak değiştiriyor.
- 1937 Kasım’ında yeni geometri kitabının ve terim listesinin okullara ve öğretmenlere gönderilmesi isteniyor.
Tek bir kitap gibi görünse de asıl etkisi sınıflarda oldu: Öğretmenler ve ders kitabı yazarları bu terimleri kullandıkça kelimeler yerleşti.
Eski terimler, yeni terimler
| Eski terim | Kitapla yerleşen terim |
|---|---|
| müselles | üçgen |
| zaviye | açı |
| dılı | kenar |
| muvazi | paralel |
| zait | artı |
| nakıs | eksi |
| riyaziye | matematik |
Kitapta geçen diğer terimlerden bazıları: boyut, yüzey, çap, yarıçap, çember, teğet, açıortay, köşegen, ikizkenar, paralelkenar, yatay, düşey, toplam, oran, orantı, türev, alan.
“Çap”, “köşegen”, “açıortay” kelimelerine bir daha bak: kelimenin kendisi ne anlama geldiğini söylüyor. Köşeleri birleştiren doğru, açıyı ortadan bölen doğru. Bir öğrencinin tanımı ezberlemesine gerek kalmıyor.
İsim vermek neden bu kadar zor?
Yazılımcılar arasında yaygın bir şaka vardır: Bilgisayar biliminde iki zor şey vardır, önbelleği geçersiz kılmak ve bir şeye isim vermek.
Kod yazarken bir değişkene x mi diyeceksin, ogrenci_notlari mı? İkisi de çalışır ama ikincisini okuyan herkes ne olduğunu hemen anlar. Python derslerinde değişken adlarını anlamlı seçmeye bu yüzden bu kadar önem veriyoruz.
Geometri kitabı da aslında bir isimlendirme projesi. “Zaviye” ile “açı” aynı kavramı anlatıyor, ama birini öğrenmek için ayrı bir dil bilmen gerekiyor, diğerini ise günlük hayattan zaten tanıyorsun. Bilimin dilini sadeleştirmek, bilime giriş kapısını genişletmek demek.
Python ile küçük bir çeviri deneyi
Eski terimleri yenileriyle değiştiren bir program yazalım. Bunun için bir sözlük (dictionary) kullanıyoruz; sözlükleri Python Dersi 8’de ayrıntılı anlatacağım.
from datetime import dateeski_yeni = { "müselles": "üçgen", "zaviye": "açı", "dılı": "kenar", "muvazi": "paralel", "zait": "artı", "nakıs": "eksi", "riyaziye": "matematik",}cumle = "Her müselles üç dılıdan ve üç zaviyeden oluşur."for eski, yeni in eski_yeni.items(): cumle = cumle.replace(eski, yeni)print(cumle)ilan = date(1923, 10, 29)bugun = date(2026, 10, 29)gun = (bugun - ilan).daysprint(f"Cumhuriyet {bugun.year - ilan.year} yaşında: {gun:,} gün".replace(",", "."))
Çıktı:
Her üçgen üç kenardan ve üç açıden oluşur.Cumhuriyet 103 yaşında: 37.621 gün
“Açıden” kelimesini fark ettin mi? Program kelimeyi doğru değiştirdi ama Türkçenin ünlü uyumunu bilmediği için eki düzeltmedi; doğrusu “açıdan”. Bu küçük hata asıl büyük noktayı gösteriyor: Bir dili değiştirmek kelime değiştirmekten ibaret değil. Yeni terimlerin dilin kurallarına uyması, eklerle söylenebilmesi gerekiyor. Geometri kitabındaki terimlerin tutmasının bir sebebi de bu: “açıdan”, “üçgenin”, “kenarları” diye rahatça çekimlenebiliyorlar.
Küçük bir alıştırma: Sözlüğe “zaviyeden”: “açıdan” gibi ekli halleri de ekleyerek çıktıyı düzelt. Hangi sırayla eklediğinin neden önemli olduğunu da düşün.
Bilim için kurulan üniversite
Aynı dönemin bir başka büyük adımı 1933 Üniversite Reformu. Darülfünun kapatıldı ve yerine Tıp, Hukuk, Edebiyat ve Fen fakülteleriyle İstanbul Üniversitesi kuruldu.
Reformun en ilginç tarafı zamanlaması. Aynı yıl Almanya’da Naziler, Yahudi kökenli ya da rejime karşı olan bilim insanlarını üniversitelerden atmaya başlamıştı. Türkiye bu akım insanların bir kısmını davet etti. Tıptan matematik ve fen bilimlerine, hukuktan mimarlığa kadar pek çok alanda ders verdiler; matematikçi Richard von Mises ve mimar Bruno Taut bunlardan sadece ikisi. Yani zor bir dönemde hem bilim insanları güvenli bir yer buldu hem de genç Cumhuriyet’in üniversiteleri güçlendi.
Bugün bize ne söylüyor?
Bu yazıyı yazarken şunu düşündüm: Bugün yapay zekâ, veri bilimi, bulut bilişim gibi alanlarda kullandığımız terimlerin çoğu İngilizce. “Machine learning” mi diyeceğiz, “makine öğrenmesi” mi? “Prompt” mu, “istem” mi? Bu blogda yapmaya çalıştığım şeylerden biri de tam olarak bu: teknolojiyi Türkçe, sade ve herkesin anlayabileceği şekilde anlatmak.
Geometri kitabı bana şunu hatırlattı: Bilim herkes için olacaksa, herkesin anlayacağı bir dilde konuşulmalı.
Cumhuriyet Bayramımız kutlu olsun.
Kaynaklar :
Bir yanıt yazın