Bugün 13 Ekim, Ekim ayının ikinci salısı. Bu gün dünyanın birçok yerinde Ada Lovelace Günü olarak anılıyor: bilim, teknoloji, mühendislik ve matematikte iz bırakan kadınları görünür kılma günü.
Bu yazıda sana çoğu zaman “ilk bilgisayar programcısı” olarak anılan Ada Lovelace’ı, onun izinden giden üç kadını ve bu hikâyenin bugün teknolojiye adım atan sana ne söylediğini anlatıyorum.
Ada Lovelace kimdi?
Ada Lovelace, 10 Aralık 1815’te Londra’da Augusta Ada Byron adıyla doğdu. Babası şair Lord Byron’dı. Ada şiirle değil, matematikle büyüdü: matematik ve bilim eğitimini özel hocalardan aldı. Hocalarından biri, döneminin en tanınmış bilim insanlarından Mary Somerville’di.
Ada’nın hayatını değiştiren tanışmayı da yine bir kadın sağladı. 5 Haziran 1833’te, henüz 17 yaşındayken, Somerville aracılığıyla matematikçi Charles Babbage ile tanıştı. Babbage o sırada hesap yapan makineler tasarlıyordu ve Ada bu makinelere tutuldu.
Ada Lovelace 27 Kasım 1852’de, 36 yaşında hayatını kaybetti. Kısa hayatına sığdırdığı birkaç sayfa ise bilgisayar tarihinin en çok anılan metinlerinden biri oldu.
Henüz yapılmamış bir makine için program
Babbage’ın en iddialı tasarımı Analitik Makine’ydi: mekanik, her türlü hesabı yapabilecek şekilde düşünülmüş genel amaçlı bir bilgisayar. Makine hiçbir zaman tamamlanamadı. Ama Ada onun ne yapabileceğini kağıt üzerinde, herkesten daha açık gördü.
Babbage 1840’ta İtalya’nın Torino kentinde makinesini anlatan bir konuşma yaptı. İtalyan mühendis Luigi Menabrea bu konuşmayı Fransızca bir makaleye dönüştürdü. Ada’dan makaleyi İngilizceye çevirmesi istendi. O ise yalnızca çevirmekle kalmadı: dokuz ay boyunca çalıştı ve metne A’dan G’ye kadar harflendirdiği yedi not ekledi. Notlar, çevirinin yaklaşık üç katı uzunluğundaydı ve Eylül 1843’te yalnızca baş harfleriyle, “AAL” imzasıyla yayımlandı.
Not G: Adım adım bir algoritma
Notların sonuncusu olan Not G, makinenin Bernoulli sayıları adı verilen bir sayı dizisini nasıl hesaplayacağını adım adım anlatıyordu. Bu yöntem bugün sıkça “ilk yayımlanmış bilgisayar programı” olarak anılıyor.
Bir not düşeyim: Babbage’ın da daha önce yazdığı ama yayımlamadığı programlar vardı. Makine yapılmadığı için Ada’nın programı da hiç çalıştırılamadı. Ama Ada’yı özel kılan tek şey bu algoritma değil.
Makinenin hesaptan fazlasını yapabileceğini gördü
Analitik Makine hesap yapmak için tasarlanmıştı. Ada ise bir adım öteye geçti: makinenin sayılardan başka şeyler üzerinde de çalışabileceğini yazdı. Örneğin müzikteki seslerin arasındaki ilişkiler sembollerle ifade edilebilirse, makinenin karmaşık müzik parçaları bestleyebileceğini öngördü.
Bugün bilgisayarların müzik ürettiği, resim çizdiği, metin yazdığı bir dünyada yaşıyoruz. Ada bunu, makine daha kağıt üzerindeyken hayal etti. Kendi yaklaşımına “şiirsel bilim” (poetical science) diyordu: hayal gücü ile matematiğin bir arada çalışması.
Ada Lovelace Günü nedir?
Ada Lovelace Günü 2009’da İngiltere’de Suw Charman-Anderson tarafından başlatıldı ve her yıl Ekim ayının ikinci salısı anılıyor. Amacı, kadınların bilim, teknoloji, mühendislik ve matematikteki katkılarını görünür kılmak.
Bence günün en güçlü yanı şu: teknolojiye yeni adım atan bir kızın ya da kadının, kendinden önce bu yoldan geçmiş isimleri görmesini sağlıyor. Gördüğün şey, olabileceğini düşündüğün şeyi değiştiriyor.
Ada’nın izinden giden üç kadın
Ada’nın hikâyesi bir başlangıçtı. Bilgisayar tarihinin dönüm noktalarının birçoğunda kadınların imzası var. İşte üç tanesi:
Grace Hopper: Bilgisayarla insan diline yakın bir dilde konuşmak
Grace Hopper, bilgisayara insan diline yakın komutlarla program yazılabileceğini savundu. Ekibiyle birlikte ilk derleyicilerden biri olan A-0’ı geliştirdi. Derleyici, insanın yazdığı kodu makinenin anlayacağı dile çeviren programdır. Hopper’ın anlattığına göre başta bu fikre kimse inanmadı. Onun tasarım anlayışı, iş dünyası için geliştirilen COBOL dilinin temelini oluşturdu. Hopper ABD Donanması’nda amiral rütbesine kadar yükseldi.
Küçük bir düzeltme: Bilgisayardaki hataya “bug” denmesini Hopper icat etmedi; bu kelime ondan önce de kullanılıyordu. Ama 1947’de ekibinin bir rölenin içinde sıkışmış bir güve bulması ve bunu kayıt defterine yapıştırması, terimin bilgisayar dünyasında yayılmasına katkı sağladı.
Katherine Johnson: Bilgisayarın hesabını kontrol eden kadın
Katherine Johnson, NASA’da ve ondan önceki kurum NACA’da 1953’ten 1986’ya kadar uzay araçlarının yörüngelerini hesapladı. NASA, astronot John Glenn’in Dünya etrafındaki yörüngesini ilk kez elektronik bilgisayarlarla hesapladığında, sonuçları doğrulaması için Johnson’a başvurdu. Glenn, uçmayı kabul etmeden önce özellikle onun da hesaplara bakmasını istemişti. Johnson’ın hikâyesi 2016 yapımı Hidden Figures (Gizli Sayılar) filminde anlatılıyor.
Margaret Hamilton: Aya giden yazılım
Margaret Hamilton, MIT’de Apollo programının uçuş yazılımını geliştiren ekibi yönetti. Ekibinin yazdığı yazılım, hataları fark edip sistemi toparlayabilecek şekilde tasarlanmıştı. “Yazılım mühendisliği” terimini ilk kullananlardan biri de oydu. Bu terimi, yazılımı donanımdan ve diğer mühendislik dallarından ayırmak için kullandığını anlatıyor. Hamilton 2016’da ABD Başkanlık Özgürlük Madalyası’nı aldı.
Bu hikâye bugün sana ne söylüyor?
Bu dört kadının ortak bir yanı var: hepsi henüz tam olarak var olmayan bir şey üzerinde çalıştı. Ada, yapılmamış bir makine için program yazdı. Hopper, kimsenin inanmadığı bir fikri savundu. Hamilton, henüz adı bile konmamış bir alanın adını koydu. Johnson, makinenin hesabına güvenin henüz oluşmadığı bir dönemde o güveni sağlayan kişi oldu.
Buradan çıkardığım ders şu: Bir alanda kendine benzeyen çok kişi görmemen, o alana ait olmadığın anlamına gelmez. Bazen yolu sen açarsın, arkandan gelenler de seni görür.
Bilgisayar mühendisliğine Ada Lovelace sayesinde başlamadım. Ama bu yolda ilerlememin, düştüğüm anlarda yeniden kalkmamın sebeplerinden biri o oldu. Notlarını yalnızca baş harfleriyle imzalayan bir kadının bugün bilgisayar tarihinin en çok anılan isimlerinden biri olması, bana her seferinde devam etmemi hatırlatıyor.
Bugün ne yapabilirsin?
- Bir hikâye paylaş. Sana ilham veren bir kadın bilim insanının ya da mühendisin hikâyesini #AdaLovelaceDay etiketiyle paylaş.
- İlk satırını yaz. Ada’nın yaptığı şey özünde bir makineye adım adım ne yapacağını anlatmaktı. Sen de bugün başlayabilirsin: Python Dersi 1: Python Nedir, Ne İşe Yarar?
- Birine cesaret ver. Çevrende teknolojiye ilgi duyan bir kız ya da kadın varsa, ona bu yazıyı gönder ve neden başarabileceğini düşündüğünü söyle.
Ada’nın notları “AAL” imzasıyla yayımlanmıştı. Bugün senin adının tamamıyla yazacağın satırları merak ediyorum.